Puls życia 3 Genetyka Sprawdzian Zapytaj Onet Pl

Cześć! Zajmiemy się dzisiaj genetyką. Skupimy się na zagadnieniach, które często pojawiają się w sprawdzianach, np. z podręcznika "Puls Życia 3". Przyjrzymy się niektórym z nich, używając obrazowych przykładów, aby wszystko stało się jasne jak słońce.

Co to jest gen?

Wyobraź sobie przepis na ciasto. To właśnie gen! Gen to fragment DNA, który zawiera instrukcję, jak wytworzyć konkretne białko. Białka to takie budulce i narzędzia w naszych komórkach. Decydują o tym, jak wyglądamy i jak funkcjonujemy.

Chromosomy – biblioteki genów

Gdzie trzymamy te przepisy? W bibliotekach! Nasze "biblioteki" to chromosomy. Każda komórka (z wyjątkiem komórek rozrodczych) ma 46 chromosomów ułożonych w 23 pary. Jedną kopię każdego chromosomu dostajemy od mamy, a drugą od taty.

Allel – wersja przepisu

Pomyśl o przepisie na szarlotkę. Może być przepis babci, przepis mamy, przepis z internetu. To są różne allele tego samego genu – w tym przypadku "genu" na szarlotkę. Allele to różne wersje tego samego genu, np. allel na niebieskie oczy i allel na brązowe oczy. Ostatecznie, cecha (jak kolor oczu) zależy od kombinacji alleli, które odziedziczyliśmy.

Genotyp i fenotyp

Genotyp to cały zestaw naszych genów, taka "książka kucharska" z wszystkimi przepisami. Fenotyp to to, co widać na zewnątrz – nasze cechy fizyczne, np. kolor włosów, wzrost. Fenotyp jest wynikiem interakcji genotypu ze środowiskiem. Czyli, genotyp to przepis, a fenotyp to gotowe danie.

Dziedziczenie cech

Dzieci dziedziczą allele od swoich rodziców. To trochę jak mieszanie kolorów. Jeśli tata ma allel na niebieskie oczy (recesywny) i mama ma allel na brązowe oczy (dominujący), dziecko prawdopodobnie będzie miało brązowe oczy, bo allel dominujący "zakrywa" ten recesywny. Ale dziecko może odziedziczyć allel na niebieskie oczy od obojga rodziców i wtedy będzie miało niebieskie oczy.

Mutacje

Czasami w przepisie (genie) pojawia się błąd, to jest mutacja. Może to być drobna literówka albo poważna zmiana. Niektóre mutacje nie mają żadnego wpływu, inne mogą powodować choroby. To jak zepsuta szarlotka - czasami da się zjeść, a czasami trzeba wyrzucić.

Krzyżówki genetyczne

Krzyżówki genetyczne pomagają przewidzieć, jakie cechy może mieć potomstwo. Używa się do tego tzw. kwadratów Punnetta. To taki schemat, który pokazuje wszystkie możliwe kombinacje alleli od rodziców. To jak gra w szachy, tylko z genami!